W ramach niniejszego artykułu, chciałabym przybliżyć Państwu zagadnienie stworzenia przez pracownika utworu w czasie wykonywania pracy w ramach zatrudnienia. Jest to zagadnienie, które w szczególności dotyczy architektów, programistów, informatyków, designerów, rzemieślników oraz wiele innych grup zawodowych, których codzienna praca polega na twórczym myśleniu, wymaga innowacyjności i pomysłowości.
Na wstępie należy wyjaśnić kilka istotnych pojęć związanych z dziedziną praw autorskich i praw pokrewnych. Przedmiotem praw autorskich jest utwór. Przez utwór należy rozumieć każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażania (art. 1 ust. 1 ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, dalej Prawo autorskie).
Z kolei przez prawa autorskie do utworu należy rozumieć tzw. autorskie prawa majątkowe oraz autorskie prawa osobiste. Do autorskich praw majątkowych należą:
1. prawo do korzystania z utworu
2. prawo o rozporządzania utworem na wszystkich polach eksploatacji
3. prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu
Do autorskich praw osobistych należą w szczególności:
1. prawo do autorstwa utworu
2. prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem, albo do udostępniania go anonimowo
3. nienaruszalność treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania
4. prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności
5. nadzór nad sposobem korzystania z utworu.
Zgodnie z treścią art. 12 Prawa autorskiego jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa a chwilą przyjęcia utworu, majątkowe prawa autorskie w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.Z przedstawionych przepisów prawa wynika kilka istotnych zasad dotyczących utworu stworzonego przez pracownika w ramach wykonywanych obowiązków pracowniczych.
Po pierwsze, pracodawca może być uprawniony tylko z tytułu autorskich praw majątkowych, ponieważ tylko one są zbywalne. Natomiast twórca utworu – pracownik, niezależnie od zakresu jego obowiązków pracowniczych, zawsze jest uprawniony z tytułu autorskich praw osobistych, które są niezbywalne.
Po drugie, jeżeli wykonywanie obowiązków ze stosunku pracy ma polegać na działalności twórczej pracownika, od woli stron zależy do kogo należeć będą autorskie prawa majątkowe. Nieokreślenie w umowie o pracę własności tych praw powoduje, że w granicach wynikających z umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron autorskie prawa majątkowe do tych utworów nabywa pracodawca z chwilą ich przyjęcia.
Po trzecie, należy wskazać, iż pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe tylko do utworu o charakterze pracowniczym. Przez utwór o charakterze pracowniczym należy rozumieć utwór wykonany/stworzony na skutek realizacji przez pracownika jego obowiązków służbowych w ramach stosunku pracy. W umowie o pracę można określić obowiązki pracownika w odniesieniu do twórczości autorskiej danego pracownika. Jednak nie jest to konieczne, a w sytuacji braku takich regulacji w umowie o pracę charakter pracowniczy utworu będzie badany pod kątem obowiązków pracowniczych wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron, zwyczajów przyjętych w zakładzie pracy co do sposobu wydania poleceń pracownikom, regulaminów i innych wewnątrzzakładowych zasad. Nie jest wystarczającą podstawą do stwierdzenia „pracowniczego charakteru utworu” posłużenie się w procesie twórczym urządzeniami lub materiałami należącymi do zakładu pracy, przygotowywanie utworu w czasie pracy twórcy, sfinansowanie pracy twórczej przez zakład pracy, lub udział w procesie twórczym innych osób zatrudnionych w tym zakładzie, tolerowanie przez twórcę faktu eksploatowania bez porozumienia z nim, utworu przez zakład pracy.
Po czwarte, pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu o charakterze pracowniczym z chwilą przyjęcia utworu. Do przyjęcia utworu przez pracodawcę dochodzi poprzez złożenie stosownego oświadczenia akceptującego utwór, lub z upływem 6 miesięcy od daty dostarczenia utworu przez twórcę - pracownika, jeżeli pracodawca nie zgłosił w tym terminie zastrzeżeń co do tego utworu.
Jeżeli strony nie postanowią inaczej, pracodawca nabywa wraz z przyjęciem utworu także własność przedmiotu, na którym utrwalono utwór – nośnik utworu.
Kończąc, należy podkreślić, że co do zasady wynagrodzenie za pracę stanowi równocześnie także wynagrodzenie z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych lub zezwolenie na korzystanie z utworu w zakresie objętym umową. W umowie o pracę oczywiście można przewidzieć dodatkowe wynagrodzenie z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych, co może mieć też istotne znaczenie z punktu widzenia optymalizacji podatkowej.
Katarzyna Ludwichowska
radca prawny
Kiedy naruszenie przepisów prawa cywilnego może „skończyć się” skazującym wyrokiem karnym?
Co do zasady prawo karne i prawo cywilne to dwie odrębne gałęzie prawa, które się nie nakładają - inne są reguły dowodzenia jak i sama forma prowadzenia procesu (karny proces inkwizycyjny w przeciwieństwie do kontradyktoryjnego procesu cywilnego). Szczególnie widać tą odrębność w przypadku lektury postanowień prokuratorów o odmowie wszczęcia dochodzenia/śledztwa ze względu na fakt, iż sprawa ma charakter cywilny. Ta prawidłowość nie może jednak zwieść osób prowadzących działalność gospodarczą, ponieważ w pewnych wypadkach naruszenie zasad prawa cywilnego może być jednocześnie naruszeniem norm prawa karnego, co niesie ze sobą nieporównanie dalej idące skutki.
W niniejszym artykule poruszonych zostanie kilka przypadków dokładnie obrazujących konieczność analizy działań o charakterze gospodarczym z punktu widzenia prawa karnego.
W pierwszym analizowanym przypadku Zarząd pewnej spółki z o.o. zawarł umowę leasingu samochodów a następnie oddał w użyczenie (bez zgody leasingodawcy) samochody osobom trzecim. „Osoby trzecie” były świadome iż samochody znajdują się w leasingu zaś umowa użyczenia została podpisania w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym. Niestety jedna z „osób trzecich” zaprzestała regulowania opłat leasingowych i zniknęła z samochodem. Wydawałoby się, iż w zaistniałej sytuacji prawo karne nie ma zastosowania. Pogląd taki jest jednak błędny. W ocenie Sądu Karnego działania prezesa Spółki wypełniały znamię przestępstwa przywłaszczenia rzeczy powierzonej, ponieważ rozporządził rzeczą powierzoną (tj. oddaną w leasing) jak właściciel nie mając po temu uprawnień, ze względu na brak zgody firmy leasingującej na oddanie w użyczenie. Efektem postępowania karnego był wyrok skazujący.
Innym przykładem jednoczesnego naruszenia przepisów karnych i cywilnych jest casus pewnego przedsiębiorcy, który zakupił na raty urządzenie o znacznej wartości a następnie sprzedał je innemu podmiotowi, nie uzyskał jednak umówionego wynagrodzenia w związku z czym nie miał pieniędzy na zapłatę rat za kupione uprzednio urządzenie. Sprzedający nie zauważył jednak, iż w umowie kupna było zastrzeżenie, iż własność urządzenia przechodzi na Kupującego z chwilą zapłaty całości ceny. Cena nie została zapłacona więc własność urządzenia nie przeszła na rzecz Kupującego, który następnie sprzedał to urządzenie. Również w tym przypadku pojawił się zarzut przywłaszczenia rzeczy, potwierdzony następnie w skazującym wyroku Sądu Karnego.
Zastrzeżenie przejścia praw lub własności po uiszczeniu całości ceny spotyka się nie tylko w umowach kupna sprzedaży ale również w umowach świadczenia usług np. projektowych.
Nie uiszczenie na rzecz projektantów wynagrodzenia, jeżeli umowa o wykonanie projektu budowlanego zawierała zastrzeżenie przejścia praw autorskich po zapłacie całości ceny, wypełnia znamiona przepisów karnych zawartych w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, co doprowadziło do wydania wyroku warunkowo umarzającego postępowania karne wobec członków Zarządu pewnej deweloperskiej spółki.
Podobnie - w przypadku przyjęcia zapłaty za dostawę towaru, który następnie nie został dostarczony, może to wypełniać znamiona przestępstwa oszustwa. Oczywiście kwestia oszustwa o tyle różni się od opisywanych wyżej przestępstw przywłaszczenia, że aby je udowodnić należy wykazać (co jest skomplikowane), iż już w chwili przyjęcia zapłaty za towar dana osoba nie chciała go dostarczyć (lub nie miała możliwości go dostarczyć). Problem udowodnienia zamiaru oszustwa przestaje być jednak problemem rzeczywistym w momencie gdy w chwili przyjęcia zapłaty Sprzedający nie był w posiadaniu oferowanego towaru.
Biorąc pod uwagę powyższe przypadki prawne , wszystkie działania o charakterze wydaje się stricte cywilnoprawnym, powinny być analizowane również pod kątem prawa karnego. Oczywiście medal jak zwykle ma dwie strony i wykorzystanie prawa karnego jako „prawa granic” celem przymuszenia drugiej strony do wypełnienia zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym również powinno być brane pod uwagę przy opracowywaniu strategii pomocy klientowi. Wydaje się, iż sięgniecie po prawo karne może przynieść wymierny efekt szczególnie w przypadku kontrahentów, którzy nie przywiązują wagi do wyroków sądów cywilnych.
Antoni Koprowski
adwokat
Zmiany w umowie podatkowej z Cyprem
Polscy przedsiębiorcy dążąc do zmniejszenia swoich zobowiązań podatkowych coraz chętniej korzystają również z form optymalizacji podatków związanych z wykorzystaniem struktur międzynarodowych pozwalających znacznie obniżyć zobowiązania. Co ważne, z zasady wykorzystanie struktur międzynarodowych pozwalają na w pełni legalne obniżenie zobowiązań, zgodnie z obowiązującym prawem. Wprawdzie wymaga to pewnego wysiłku, a przede wszystkim poniesienia określonych kosztów, ale - zależnie od branży, w której działa podatnik i zakresu jego działalności - chłodna kalkulacja na ogół wskazuje, że inwestycja może się zwrócić bardzo szybko.
Dotychczas bardzo popularne było posiadanie zarejestrowanej na Cyprze spółki Limited Liability Company (Ltd), odpowiednika polskiej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Skąd ta popularność? Po pierwsze, na skutek rozbudowanych na Cyprze usług pozwalających wynająć siedzibę spółki, dokonać pełnej rejestracji spółki i zapewnić prowadzenie księgowości nawet bez osobistej wizyty na Cyprze. Po drugie, nie bez znaczenia pozostały także działania penetrujących rynek polski prawników z Cypru. Kluczowe natomiast są kwestie związane z możliwością legalnego zmniejszenia zobowiązań podatkowych. Przede wszystkim wykorzystanie tej struktury dawało możliwość obniżenia realnego opodatkowania dywidend wypłacanych przez cypryjską spółkę wspólnikowi z Polski do 9 procent (podczas, gdy wypłata dywidendy z polskiej spółki z o.o. jest objęta stawką 19 procent), a ponadto pozwalało unikać podatku od pieniędzy wypłacanych menedżerom spółek (tzw. director's fee), w tym także wypłacanych polskim rezydentom pełniącym funkcje w cypryjskich spółkach. Pozwalały na to postanowienia Umowy między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Cypru w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku, sporządzonej w Warszawie z dnia 4 czerwca 1992 r. (Dz. U. 1993 Nr 117, poz. 523).
Tendencja ta została dostrzeżona również przez polskie organy podatkowe. Od dłuższego czasu pojawiały się informacje, iż władze polskie będą chciały zmienić postanowienia wskazanej wyżej Umowy, aby ograniczyć możliwość obniżania zobowiązań podatkowych przez polskich podatników z wykorzystaniem struktur cypryjskich. Jednakże przewidywano, iż procedury miedzyrządowe będą w tym zakresie bardzo długotrwałe i że władze cypryjskie - z uwagi na oczywisty interes ekonomiczny własnego kraju - nie zgodzą się na niekorzystne dla podatników zmiany.
Niestety stało się inaczej i władze polskie w bardzo szybkim tempie uzgodniły z władzami Cypru zmiany we wskazanej wyżej Umowie. Otóż z informacji, które pojawiają się aktualnie wynika, że już w połowie 2011 r. stronie polskiej udało nam renegocjować wskazaną wyżej Umowę w sprawie unikania podwójnego opodatkowania, w tym w szczególności w zakresie opodatkowania dywidend i wynagrodzeń menedżerów. Ku satysfakcji polskich władz podatkowych zakładanie i funkcjonowanie spółek na Cyprze przestanie przynosić takie korzyści podatkowe jak dotychczas. Były obawy, że zmiany wejdą w życie już od roku 2012. Zgodnie jednak z najnowszymi doniesieniami strona cypryjska jednak zastrzegła, że zmiany zostaną wprowadzone w życie dopiero, gdy Polska dokona zmian w innych umowach, a których treść jest lub może być wykorzystywana przez polskich podatników do tworzenia zgodnych z prawem. Powoduje to, iż zmiany umowy z Cyprem się opóźnią, być może do roku 2013 (tak: A. Rzepecka, Zmiany w umowie podatkowej z Cyprem najwcześniej od 2013 r., Gazeta Prawna z 18 listopada 2011 r.).
Zatem, jeśli podatnicy wykorzystują aktualnie formy optymalizacji związane ze spółkami na Cyprze, ewentualnie rozważali taką możliwość, to w związku z planowanymi zmianami powinni zasięgnąć opinii doradcy podatkowego odnośnie dalszych działań i możliwości. Zmiany wydają się bowiem nieuniknione.
Piotr Geliński
doradca podatkowy
